Communitas: przemiany w sferze liminalnej

· Marzec 8, 2019

Każdy, kto choć raz uczestniczył w pielgrzymce, wie, że to coś wyjątkowego. Jednak może nie wiedzieć o koncepcji communitas. Podróżowanie w towarzystwie nieznajomych i dzielenie z nimi celu podróży prowadzi do powstania wyjątkowych więzi. Miejsce docelowe, wspólna ścieżka i nieoczekiwane podobieństwo mogą być magiczne.

Antropolog Victor Turner przestudiował to zjawisko. Uważał, że pielgrzymkę można podzielić na różne etapy. Dla niego pielgrzymka wymagała opuszczenia społeczeństwa i powrotu jako odmieniona osoba. Turner uważał, że najważniejszą częścią pielgrzymki jest społeczność, którą tworzy. Nazwał ten szczególny związek communitas.

Rytuały przejścia

Rytuały przejścia składają się z trzech różnych faz powiązanych w pewien szczególny sposób. Te fazy to wyłączenie (separacja), liminalność i reintegracja.

W pierwszej fazie separacji ludzie oddzielają się od swojej społeczności. Odchodzą od codzienności, fizycznie i symbolicznie. Ta faza składa się z pakowania, pożegnania i przygotowania do nadchodzących doświadczeń.

Stopy w butach

Druga faza, faza liminalna, to faktyczne odbywanie pielgrzymki. Podczas tej fazy uczestnicy dystansują się od normalnych pojęć czasu i przestrzeni. Czas płynie inaczej i przestaje się go ciągle sprawdzać. Można chodzić wolniej, aby cieszyć się krajobrazem i widokiem.

Obecna chwila staje się ważniejsza niż przyszłość. Podczas tej fazy pielgrzymi dzielą wspólny cel podróży. Celem może być zakończenie pielgrzymki lub przynajmniej dotarcie do następnego przystanku. Te wspólne cele prowadzą do powstania wspólnej tożsamości.

Ostatnia faza to reintegracja. To koniec pielgrzymki. Jest to powrót do domu i do codziennych zajęć. Podróż się skończyła. Niemniej jednak nic nie jest takie, jak było wcześniej.

Ludzie, którzy kończą pielgrzymkę, zazwyczaj wracają do domu bardziej zrelaksowani. Często cieszą się nowym statusem społecznym. Widzą rutynowe i nudne działania w nowym świetle. Małe rzeczy stają się ważniejsze, a relacje z innymi ludźmi stają się bardziej satysfakcjonujące.

Co dzieje się podczas pielgrzymek, które do tego prowadzą?

Communitas

Spośród trzech rytuałów faz przejścia najważniejsza jest druga (faza liminalna). Podczas tej fazy dzieje się coś, co zmienia pielgrzyma i jego sposób postrzegania świata. To właśnie jest communitas.

W fazie liminalnej nie istnieją wcześniejsze warunki społeczne. Codzienne zasady i ograniczenia znikają, a na ich miejsce pojawia się wyjątkowa swoboda.

Nie ma znaczenia status społeczny ani wykonywana na co dzień praca. Nie jest istotny też kierunek studiów ani liczba lat spędzonych w szkole. Co więcej, nie ma znaczenia religijność danej osoby. Wszyscy pielgrzymi są równi.

Communitas, według Turnera, to duch wspólnoty. To poczucie równości społecznej, solidarności i związku. Zasadniczo jest to ludzka więź, która składa się z nieracjonalnych egalitarnych więzi z innymi ludźmi.

Choć nie ma powodu, by pielgrzymi byli sobie równi, tak właśnie się dzieje. W innych sytuacjach ci sami ludzie nigdy nie staliby się przyjaciółmi. Ale tutaj stają się kimś więcej niż przyjaciółmi. Nie ma znaczenia, ile mają ze sobą wspólnego w ich normalnym życiu. Ważne jest tu i teraz. To bardzo cenne.

Stworzenie i zniszczenie

Communitas to bardzo intensywne doświadczenie. Wzmacnia zmysły i pobudza intuicję. Emocje działają bardzo silnie, a to, co racjonalne, przestaje mieć sens. Biorąc to pod uwagę, jest to stan przejściowy i nie trwa długo.

Jak łatwo się domyślić, communitas może również zniszczyć porządek. W tym stanie, w którym normalne reguły społeczne nie mają zastosowania, może narodzić się chaos, w którym króluje zniszczenie.

Z drugiej strony communitas może prowadzić do stworzenia. Ten stan liminalny może pomóc w tworzeniu nowych reguł i wartości lub w odzyskaniu utraconych wartości.

Pielgrzymka

Rodzaje communitas

Turner wyróżnił różne typy communitas: egzystencjalne lub spontaniczne, normatywne i ideologiczne.

Spontaniczny typ ma miejsce podczas wydarzeń kontrkulturowych. Osoba uczestnicząca w wydarzeniu, którego reguły są sprzeczne z aktualnymi normami kulturowymi, może doświadczyć tego rodzaju communitas.

Typ normatywny pojawia się, gdy potrzebna jest kontrola społeczna. Ten typ wywodzi się z typu spontanicznego. Pielgrzymki należą właśnie do tej kategorii.

Wreszcie communitas ideologiczne mają miejsce w społeczeństwach utopijnych. Wszyscy wyznają jakiś ideał lub utopię.

Podczas gdy typ spontaniczny charakteryzuje się oderwaniem od norm i struktur społecznych, wewnątrz tworzą się normatywne i ideologiczne wspólnoty. Dlatego communitas spontaniczne cechują się większą swobodą i najbardziej sprzyjają zmianom.

Podsumowując, dobrowolne opuszczenie domu, podróżowanie do nowych krajów i doświadczanie nowych stanów bycia prowadzi do wyjątkowych przemian i poczucia wspólnoty.

Communitas pokonuje podział między ludźmi i prowadzi do zjednoczenia społecznego. Jeśli zdarzyło Ci się tego doświadczyć, już wiesz, jakie to niesamowite. Jeśli nie, może warto spróbować?

  • Turner, V., & Abrahams, R. D. (2018). Liminality and Communitas. In The Ritual Process. https://doi.org/10.4324/9781315134666-3
  • Rubenstein, J. (1992). Purim, liminality and communitas. AJS Review. https://doi.org/10.1017/S0364009400003688
  • McGinnis, L. P., Gentry, J. W., & Gao, T. (2008). The impact of flow and communitas on enduring involvement in extended service encounters. Journal of Service Research. https://doi.org/10.1177/1094670508319046