Neurobiologia odporności – jak radzić sobie w niesprzyjających sytuacjach?

· Maj 6, 2018

Neurobiologia odporności jest dziedziną badań, która z biologicznego punktu widzenia wyjaśnia jeden z najbardziej fascynujących procesów zachodzących u istot ludzkich.

Mówimy o procesie, w którym ludziom udaje się radzić sobie z czynnikami wywołującymi stres w niesprzyjających sytuacjach. O tym, jak adaptują się do złożonego świata, jednocześnie dbając o swoje zdrowie emocjonalne i redukując wpływ traumy.

Słowo „odporność” reprezentuje koncepcję, która w ostatnich dziesięcioleciach stała się dość popularna. Jest inspirująca, podoba nam się, a wielu z nas nawet czyta o niej książki i próbuje nad nią pracować. Istnieje jednak jeden specyficzny aspekt, który szczególnie interesuje nas – neuropsychologów…

Dlaczego niektórzy ludzie skutecznie radzą sobie ze złożonymi, niekorzystnymi sytuacjami, podczas gdy inni zostają uwięzieni w permanentnym stanie bezradności? Na czym polega neurobiologia odporności?

„Świat łamie każdego i potem niektórzy są jeszcze mocniejsi w miejscach złamania”

Ernest Hemingway

Widzimy to cały czas, we wszystkich kształtach i rozmiarach. Załóżmy, na przykład, że mamy do czynienia z trójką rodzeństwa, dziećmi, które przeżyły traumatyczną stratę rodzica.

W tych samych okolicznościach i w tym samym środowisku dzieci te mogą dorastać z bardzo różnymi wzorcami zachowań.

Być może będą wszędzie ciągnąć za sobą tę traumatyczną ranę, przejawiającą się w problematycznych zachowaniach, niskiej samoocenie, lęku, trudnościach w nauce itp.

Ale mogą także rozwinąć bardziej adaptacyjne podejście, utrzymując równowagę psychiczną pomimo traumy. Nasuwa się pytanie… Jakie mechanizmy neurobiologiczne powodują, że ludzie są mniej lub bardziej odporni?

Drzewko wyrastające z pnia na jeziorze.

Neurobiologia odporności lub nasza zdolność do tolerowania stresu

Mówienie o odporności oznacza mówienie o naszej zdolności do radzenia sobie ze stresem, a nawet stosowania go dla własnej korzyści. I tu wyróżnia się jedna myśl: nasz mózg jest wykrywaczem zagrożeń.

Jednym z naszych priorytetów jest przetrwać, dlatego w naszym codziennym życiu, nawet nie zdając sobie z tego sprawy, przetwarzamy zmartwienia, przewidując negatywne rzeczy i filtrując wszelkiego rodzaju zagrożenia w naszym otoczeniu, które mogą w jakiś sposób wpłynąć na nas: fizycznie, społecznie, emocjonalnie…

Eksperci od neurobiologii odporności mówią nam, że umiarkowany stres lub „pozytywny stres” jest najlepszym rodzajem. Dlaczego? Przygotowuje nas do działania.

Jednak kiedy dręczą nas zmartwienia, lęki, wspomnienia z przeszłości lub niepokój o przyszłość, ten „niepokój” staje się chroniczny i zmienia mózg pod względem genetycznym i neurologicznym.

Wtedy zaczynamy cierpieć z powodu problemów psychicznych, poczucia nieszczęścia i niezdolności do przystosowania się do naszego otoczenia, które bywa już skomplikowane samo w sobie.

Wszyscy wiemy, że potrafimy szkolić się w radzeniu sobie ze stresem i być odporni. Ale niektórzy ludzie rodzą się już z taką naturalną zdolnością. Podczas, gdy inni mają poważne problemy z radzeniem sobie z dużo mniejszymi, codziennymi trudnościami.

Powód? Neurobiologia wskazuje, że nasze mózgi mają pewien stopień „odporności”.

Neurobiologia odporności

Rola hormonów i neuroprzekaźników w odporności

Na początku 2016 r. czasopismo „Nature” opublikowało interesujące badania na temat neurobiologii odporności. W artykule wyjaśniono, że zdolność ta jest związana z bardzo specyficznymi obszarami mózgu takimi jak kora nowa mózgu, a na poziomie podkorowym ciało migdałowate, hipokamp i miejsce sinawe.

Najbardziej fascynujące i uderzające w tym wszystkim jest działanie hormonów i neuroprzekaźników, które promują lub utrudniają naszą zdolność do bycia odpornymi.

  • Dehydroepiandrosteron (DHEA) ma zdolność regulowania wpływu kortyzolu na nasz mózg. Ludzie cierpiący na deficyt tego hormonu będą zatem mniej odporni.
  • Ludzki mózg posiada dwa typy receptorów stresowych. Pierwszy aktywuje się uwalniając małe ilości kortyzolu. Jednocześnie stymuluje hipokamp do wzmocnienia wspomnień.
  • Drugi aktywuje się później, gdy we krwi jest wyższy poziom kortyzolu. To zdarzenie, które bardziej stymuluje drugi receptor, wpływa na jakość naszej pamięci. Mniej odporni ludzie mają wyższy poziom kortyzolu w swoich ciałach, na które reagują oba receptory.

Dzieci storczyki i dzieci mlecze

Jedną z rzeczy, która łączy mniej odpornych ludzi jest ich dzieciństwo. Dzieciństwo naznaczone niepewnym przywiązaniem, zaniedbaniem emocjonalnym, znęcaniem się lub konkretną traumą generuje u dziecka toksyczny stres, co wpływa na późniejszy rozwój mózgu.

Ponadto, neurobiologia odporności czasami klasyfikuje dzieci jako dzieci storczyki lub dzieci mlecze.

  • Storczykowe dzieci to te, które opisaliśmy powyżej, które przeżyły traumatyczne dzieciństwo. Jednak epigenetyka znajduje sie na samej górze listy związanej z otoczeniem. Na przykład widzimy, że matki cierpią z powodu coraz większego stresu emocjonalnego. Czy nam się to podoba, czy nie, kortyzol dociera do organizmu dziecka. Wpływa na połączenia neuronalne w ciele migdałowatym dziecka.
  • Z drugiej strony, dzieci mlecze to te, które z wielu powodów są znacznie bardziej odporne na stres. Dziedziczenie genetyczne od ojca lub matki, fakt wychowania się w bezpiecznym środowisku, gdzie więzy rodzinne są prawidłowe a krąg społeczny zdrowy, bez wątpienia tworzą bardziej odporną postawę wobec życia i jego trudności.

Chłopiec na polu.

Podsumowując, jak pokazuje nam neurobiologia odporności, nasze zdolności w tym obszarze zależą początkowo od szeregu hormonów i neuroprzekaźników, epigenetyki i jakości naszego dzieciństwa.

Może się to wydawać „czynnikiem determinującym”. Jak jednak wyjaśniliśmy w powyższym artykule odporności można się nauczyć, rozwijać ją w sobie i stosować w odpowiedni sposób.

Istnieją, na przykład, badania nad neuroplastycznością mózgu i tym, jak stosowanie nowych zachowań i przyjmowanie nowych wzorców myślowych i postaw może uczynić nasz mózg znacznie bardziej odpornym narządem.

Nie zapominajmy, że zawsze jest dobry moment, aby zainwestować więcej w siebie i nauczyć się stawiać czoła problemom życiowym z większą energią, siłą i optymizmem.