Zegar: średniowieczny wynalazek, który zmienił wszystko

Lipiec 9, 2019

Zegar staje się popularny w Europie pod koniec średniowiecza, wraz z rozwojem pracy miejskiej i życia cystersów. Wraz z pojawieniem się zegara zmienił się sposób pojmowania czasu.

Sztuka zegarmistrzowska, jak wiele innych, nie powstała w Europie Zachodniej. Cywilizacja islamska, a także Imperium Chin ujawniły jego tajemnice dużo wcześniej. Tak zwane orientalne klepsydry, zegary inspirowane astronomią, nie oznaczały jednak zmiany społecznej, którą przyniosły ich mechaniczni kuzyni na Zachodzie.

Wynalazek taki jak zegar to przede wszystkim odkrycie czasu. Czas bogacza, jak ujął to francuski historyk Jacques Le Goff, nie jest czasem chłopa.


Oczywiście odmierzanie dni jest tak stare, jak sama obserwacja gwiazd. Jednak zależność od słońca lub księżyca uczyniła z ludzi ich niewolników. Tak samo, jak miejskie światła elektryczne przełamało tyranię nocy, zegar uwolniłby zapracowanych ludzi od polegania tylko na słońcu. Wraz z nowymi zaletami pojawiły się nowe wartości.

Zegar: czas w mieście, a czas na wsi

Średniowiecze, podobnie jak w poprzednich i późniejszych czasach, było epoką rolniczą. Większość Europejczyków żyła z uprawy ziemi lub uboju bydła. Rytm ich życia wyznaczała sama natura, zarówno na poziomie dziennym, jak i sezonowym. Reszta czynności, związanych z religią lub świeckich, musiała dostosować się do rytmów nakładanych przez pracę. Zegary nie były powszechne lub znane, ale nie były też konieczne.

Zegar w Padwie

Ale coś musiało się wydarzyć w XIII, XIV i XV wieku, ponieważ Europa Środkowa i Zachodnia wypełniły się wszelkiego rodzaju mechanicznymi zegarami. Od publicznych zegarów w Padwie czy Bolonii, po katedry w Chartres lub Wells. Krótko mówiąc, wśród tych środowisk pojawiło się nowe wykorzystanie czasu. Kluczowymi elementami stało się nowe życie klasztorne i miejskie.

Zegar dla Boga

Nowe zasady zakonne, o wiele bardziej rygorystyczne niż wcześniej, narzuciły mnichom życie skupione na modlitwach. W przeciwieństwie do rolników mnich musiał dostosować swój dzień do swoich modlitw, które pojawiły się w jego życiu.

Ustalając godziny śpiewów, nieszporów lub odpoczynku w życiu klasztornym dokładne mierzenie czasu stało się niezbędne.  Dokładna wiedza o czasie, jego jednostki stały się niezbędne. Zegary zalały wspólne przestrzenie nawołując do modlitw. Stało się to kolebką rodzącej się pomysłowości.

Dla średniowiecznych teologów czas był równie ważny, jak też nie do odzyskania. Marnowanie go to marnowanie daru bożego. Poświęcenie go na medytację to z kolei oznaka cnoty.

Zegar dla pieniędzy

Chociaż na początku zegary były używane, by mierzyć czas dla Boga, szybko zaczęły służyć innym bogom. Rytm życia w mieście dla kupców i rzemieślników niekoniecznie był dostosowany do nieustannego tańca Słońca i Księżyca.

Wymagania biznesu narzuciły kultywowanie nowych wartości, takich jak punktualność czy wydajność. Publiczne place wkrótce zaczęły ogłaszać godziny przy pomocy bicia dzwonów. Miasto krzątało się, pieniądze zmieniały właściciela, zajęci obywatele nie mogli sobie pozwolić na spóźnienie na spotkanie lub czekanie na kogoś na próżno.

Miasta wypełniły się echem dzwonów ogłaszających różnego rodzaju wydarzenia. Nowe czasy miały dźwięk dzwona.

Zegar, najnowsza technologia

Rozwój, który te maszyny już były niezbędne, w ciągu kilku stuleci był objawem ich czasu. W zapomnienie poszedł ornamentalny i bezużyteczny styl orientalnych mechanizmów. Przepływ wody, używany na początku nie był wystarczająco precyzyjny i stały dla upływu czasu. Różne systemy strun, osi i ciężarów ewoluowały w autentyczne arcydzieła, takie jak zegar starego ratusza w Pradze (1410).

Zegar praski

W XV wieku opracowano model, który stał się przestarzały tylko w obliczu obecnej technologii smartphonów: zegarek kieszonkowy lub zegarek na rękę.
Sprężyny i spirale zastąpiły przeciwwagi, a zegarmistrzowie zamienili się z kowali w artystów. Była to ostateczna indywidualizacja rytmu życia, niezbędna dla wolnych zawodów.

W tym samym wieku i w wyniku pojawienia się tych małych zegarków zaczęły pojawiać się też harmonogramy. Po 600 latach nie wszystko jednak się zmieniło.

Być może w naszych czasach dzieci wszechobecnego kapitalizmu może być szokujące, ale był czas, kiedy ludzie nie byli niewolnikami swojego nadgarstka. Czasu nie można zdominować, a próba zdominowania narzuconego przez gwiazdy rytmu zakończyła się nieodwracalnie dominacją nad nami.

  • Landes, David (2007) Revolución en el tiempo, Crítica.
  • Le Goff, Jacques (2004) Mercaderes y banqueros en la Edad Media, Alianza.